Thuật Ngữ Kinh Tế

Tài chính có nhiều cách hiểu. Thứ nhất, đó là một nghề. Thứ hai, đó là lượng tiền hoặc tương đương tiền dùng trong kinh doanh. Thứ ba, đó là ngành học và lĩnh vực nghiên cứu. Tài chính là nghề, có mặt ở mọi nơi từ cơ quan hành chính đến doanh nghiệp. Nhưng chủ yếu ở doanh nghiệp, nơi tài chính cung cấp "máu" cho doanh nghiệp để tồn tại và phát triển. Nghề tài chính bao gồm các công việc cụ thể: kế toán, kiểm toán, đảm bảo thanh toán, quản lý vốn, tư vấn đầu tư, tính toán hiệu quả nguồn vốn, xây dựng chiến lược, mua bán doanh nghiệp, điều chỉnh cấu trúc quản lý, hạn chế xung đột lợi ích, vay nợ, bảo hiểm, ngân hàng, v.v. Đây là nghề có phạm vi rộng, và từng là nghề được biết đến sớm trong xã hội. Tài chính hiện đại có thu nhập tốt, đòi hỏi chuyên môn cao. Ví dụ, Goldman Sachs không chỉ kiểm tra kiến thức mà còn đánh giá cảm xúc qua phỏng vấn để tuyển chọn chuyên viên. Các vị trí tài chính quan trọng thường gần gũi với lãnh đạo doanh nghiệp. Chức vụ cao nhất là CFO (Chief Financial Officer), ngày càng phổ biến ở Việt Nam nhưng khó tuyển dụng. Sai lầm phổ biến là nhầm lẫn giữa tài chính và kế toán. Nhiều trường đại học đặt tên ngành "Tài chính-Kế toán" khiến người học dễ bị lấn át bởi kế toán. Nhiều người chuyển sang tài chính nhưng thất bại do tư duy khác biệt. Tài chính dùng ngôn ngữ chung là "kế toán" nhưng không phải là kế toán. Giám đốc tài chính nghe sang trọng hơn kế toán trưởng, nhưng thực tế hai công việc khác nhau. Tài chính là tiền trong kinh doanh. Nó được dùng để thanh toán, đầu tư, mua sắm tài sản, đảm bảo an toàn vốn, cung cấp nguồn lực cho chiến lược dài hạn. Doanh nghiệp không phát triển có nghĩa là rời thị trường, nên tài chính luôn quan trọng. Tài chính có thể là tiền từ vốn góp, vay, chiếm dụng, hoặc thu về từ công cụ tài chính. Để có nguồn tài chính, nhiều thị trường (ngoại hối, chứng khoán, ngân hàng...) và công cụ (trái phiếu, cổ phiếu, phái sinh...) ra đời. Tất cả nhằm đáp ứng nhu cầu tài chính cho doanh nghiệp. Tài chính là ngành học nghiên cứu lớn, phức tạp trong kinh tế học. Tài chính hiện đại có xu hướng toán học hóa, liên hệ chặt với vật lý và toán học. Kinh tế học kết hợp vật lý được gọi là econophysics. Stephen Hawking từng nói lạm phát là hiện tượng vật lý. Năm 1980, hai nhà khoa học Robert Engle và Clive Granger phát hiện định luật GARCH trong lạm phát, sau đó ứng dụng trong nhiều lĩnh vực. Tài chính thu hút nhiều tài năng học thuật. Wall Street và các trung tâm tài chính là nơi cần chuyên gia tài chính. Nhiều người chuyển từ vật lý sang tài chính thành công. Nghề tài chính đòi hỏi kiến thức: kinh tế vi mô, toán học, và kỹ năng lập trình.

Hàng hóa được dùng để tiêu dùng, không phải nguyên liệu sản xuất. Vì vậy, hàng hóa cuối cùng khác với sản phẩm trung gian. Final Goods là thuật ngữ quan trọng trong tài chính và kinh tế, liên quan đến đầu tư, quản trị và phân tích dữ liệu tài chính. Ví dụ: được dùng trong phân tích báo cáo tài chính, lập kế hoạch đầu tư, hoặc đánh giá hiệu quả kinh doanh. Ứng dụng: hỗ trợ lập kế hoạch tài chính, quản lý rủi ro, và ra quyết định chiến lược. Khi dùng, cần chú ý ngữ cảnh và mục tiêu để hiểu đúng và áp dụng chính xác.

Tư bản giả không có giá trị thực, chỉ mang danh nghĩa thu nhập. Nó tồn tại dưới dạng chứng khoán như cổ phiếu, trái phiếu, kỳ phiếu, giấy cầm đồ ngân hàng. Những người nắm giữ chứng khoán có thể thu lợi tức cổ phần hoặc lãi vay. Khác với tư bản thực tế đầu tư vào sản xuất (nhà máy, công xưởng, hầm mỏ...), tư bản giả không hoạt động trong quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa. Chứng khoán chỉ là bằng chứng về đầu tư hoặc cung cấp tiền vay. Thu nhập hàng năm của người có cổ phiếu gọi là lợi tức cổ phần, người có trái phiếu nhận được thu nhập đều đặn dưới hình thức lãi. Chứng khoán được mua bán tại sở giao dịch. Năm 1840, một ngân hàng Anh ở Yorkshire từng nhận xét: "Không thể phân biệt rõ trong số kỳ phiếu, phần nào do hoạt động kinh doanh thực tạo ra và phần nào là kỳ phiếu giả, tức là tạo ra kỳ phiếu giả bằng cách rút tiền trước hạn kỳ phiếu khác". Hệ thống phát hành kỳ phiếu khiến quan hệ vay mượn trở nên phức tạp, làm tăng nhanh tư bản giả. Ví dụ, nếu gửi 1 triệu đồng ở ngân hàng A, sau đó ngân hàng A chi ra thành tiền gửi ở ngân hàng B, rồi ngân hàng B lại chi ra cho ngân hàng C... Quá trình này lặp lại, khiến số tiền có thể tăng lên. Mua bán cổ phiếu cũng diễn ra tương tự. Trong kinh tế học thị trường, người ta phân tích rằng ngân hàng thương mại tạo ra tiền thông qua hoạt động vay và cho vay. Tỷ lệ giữa tiền sinh ra và tiền gốc gọi là số nhân tiền (hệ số khuếch đại). Đầu cơ trên thị trường chứng khoán khiến tư bản phân phối lại giữa các nhà tư bản, là công cụ để những người giàu cướp tài sản của người nghèo. Khi lực lượng sản xuất phát triển, quan hệ kinh tế trở nên đa dạng, tư bản giả tăng nhanh hơn tư bản thực tế. Sự chênh lệch quá lớn giữa tư bản giả và thực tế gây ra nhiều cuộc khủng hoảng chu kỳ. Ví dụ, năm 1847, giá cổ phiếu và trái phiếu sụt giảm nghiêm trọng. Từ đó đến nay, mỗi thập kỷ đều có khủng hoảng tiền tệ. Năm 1994, khủng hoảng tại Mỹ Latinh; năm 1997, khủng hoảng bắt đầu từ Thái Lan, Hồng Kông làm chấn động toàn cầu. Chỉ số Dow Jones giảm 594 điểm, thấp hơn 7,2% so với mức sụt giảm kỷ lục năm 1987. Nguyên nhân là vì 3/4 dân số Mỹ đầu tư vào chứng khoán, kỳ vọng thu lợi tức cổ phần hoặc chênh lệch giá. Lợi tức cổ phần phụ thuộc vào hoạt động doanh nghiệp, còn lãi vốn dựa trên dự đoán biến động giá. Sự đổ xô đầu cơ của công chúng Mỹ trong 15 năm khiến giá cổ phiếu tăng quá cao so với tư bản thực tế. Khi có biến động nhỏ, tâm lý bán tháo khiến giá sụt mạnh. Từ 1919 đến 1929, số lượng chứng khoán tăng 300%, trong khi sản xuất công nghiệp chỉ tăng 43%. Đến cuối thế kỷ 20, tư bản giả gấp 30 lần tư bản thực tế. Nguyên nhân: số doanh nghiệp cổ phần tăng, giá cổ phiếu leo thang do lợi nhuận độc quyền, tỷ suất lợi tức giảm, nợ nhà nước tăng. Quan hệ tiền tệ phát triển làm gia tăng quốc tế hóa kinh tế, xã hội hóa sản xuất, tạo thị trường toàn cầu. Mua bán, đầu cơ chứng khoán càng phát triển. Tuy nhiên, các nước nghèo bị các nước giàu chèn ép bằng thủ đoạn đầu cơ. Lực lượng sản xuất xã hội hóa cao, kết hợp với chế độ sở hữu tư nhân nhỏ hẹp, khiến tư bản giả tăng nhanh. Điều này phản ánh tính chất "ăn bám" của chủ nghĩa tư bản. Tuy nhiên, quá trình quốc tế hóa và mở rộng thị trường chứng khoán đã thay đổi cơ bản quan hệ xã hội. Sự hình thành các nhà máy do cổ đông kiểm soát, hay nhà máy hợp tác, tạo ra kiểu sản xuất mới: "sản xuất tư nhân không có quyền sở hữu tư nhân". Điều này đúng như dự đoán của các nhà kinh điển Mác-xít: "Sự đối kháng giữa tư bản và lao động bị xóa bỏ trong phạm vi nhà máy hợp tác, dù ban đầu chỉ bằng cách biến lao động thành nhà tư bản, tức là cho họ dùng tư liệu sản xuất để bóc lột lao động của chính mình". Tính chất hai mặt của quan hệ tín dụng, tiền tệ dưới chủ nghĩa tư bản khiến chúng vừa là "kẻ lừa đảo", vừa là "người tiên tri" như C.Mác từng khái quát.