Thuật Ngữ Kinh Tế

Nền kinh tế thị trường là mô hình kinh tế do khu vực tư nhân làm chủ. Các quyết định kinh tế do cá nhân và doanh nghiệp đưa ra, không tập trung. Giá cả và phân bổ nguồn lực dựa vào nguyên tắc cung cầu. Trái ngược, kinh tế kế hoạch hóa tập trung do nhà nước điều hành, với sự can thiệp trực tiếp từ chính quyền. Ưu điểm lớn nhất của kinh tế thị trường là hiệu quả trong việc xác định: sản xuất gì, ai sản xuất, cách sản xuất như thế nào, và bán cho ai. Khi nhu cầu cao hơn cung, giá cả tăng, lợi nhuận cũng tăng, khuyến khích sản xuất nhiều hơn. Những doanh nghiệp hiệu quả sẽ thu hút nguồn lực, trong khi doanh nghiệp kém hiệu quả sẽ bị đào thải. Điểm mạnh của thị trường là tạo môi trường cạnh tranh tự do, thúc đẩy phát triển xã hội và cá nhân. Tuy nhiên, thị trường cũng có nhược điểm: phân bổ tài nguyên không công bằng, thông tin không đầy đủ dẫn đến sử dụng tài nguyên kém hiệu quả. Quy luật cung cầu có thể gây ra tình trạng thất nghiệp hoặc lạm phát. Thực tế hiện nay không có nền kinh tế thị trường hoàn hảo, cũng không có nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung hoàn toàn (trừ Bắc Triều Tiên). Thay vào đó là nền kinh tế hỗn hợp, kết hợp ưu điểm của cả hai mô hình. Mỗi quốc gia có mức độ thị trường khác nhau. Hiện nay, nhiều nước đưa ra tiêu chí để đánh giá một quốc gia có phải là nền kinh tế thị trường hay không. Mỹ đã đưa ra 6 tiêu chí để đánh giá Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa đạt được nhiều tiêu chí: - Đồng tiền chưa tự do chuyển đổi trên thị trường tài chính. - Mức lương chưa được tự do thảo thuận. - Đầu tư nước ngoài còn hạn chế. - Nhà nước vẫn kiểm soát nhiều ngành sản xuất. - Quyền sở hữu đất tư và cải cách ngân hàng chưa đủ. - Các yếu tố khác chưa đáp ứng đầy đủ. Kết luận, vào năm 2000, Việt Nam vẫn đang trong quá trình chuyển đổi, chưa đủ điều kiện trở thành nền kinh tế thị trường hoàn toàn.

Gia hạn trong quan hệ tài chính là khi nhà cung cấp cho phép người vay kéo dài thời gian trả nợ. Ví dụ, một khách hàng mua hàng hóa với thời hạn 30 ngày, nhưng được người bán cho phép trả thêm 60 ngày, tổng thời gian thanh toán sẽ là 90 ngày. Lý do xin gia hạn thường xuất phát từ phía người vay. Nguyên nhân phổ biến nhất là đến hạn trả nợ nhưng không đủ khả năng thanh toán. Chủ nợ có thể yêu cầu bán tài sản hoặc kiện tụng, nhưng trong một số trường hợp họ chọn gia hạn để duy trì mối quan hệ hoặc không cần thu hồi nợ ngay. Một lý do khác thường gặp là trong ngành có tính thời vụ. Khi bước vào thời điểm sản xuất, người vay có đủ khả năng trả nợ nhưng cần vốn để bắt đầu. Nếu không kịp tích vốn, thời vụ sản xuất sẽ qua đi. Vì vậy, nhà cung cấp tín dụng sẽ gia hạn, giúp họ tiếp tục sản xuất. Khi người sản xuất có đủ vốn và thu được lợi nhuận, nhà cung cấp cũng được hưởng lợi từ lãi suất cao hơn. Việc gia hạn thường đi kèm thay đổi trong hợp đồng. Khi thời hạn trả nợ kéo dài, người vay phải chấp nhận điều khoản nghiêm ngặt hơn, như lãi suất cao hơn hoặc đảm bảo tài sản chặt chẽ hơn. Điều này hợp lý vì nếu lãi suất thị trường tăng, nhà cung cấp sẽ bị thiệt nếu thu hồi nợ. Họ có thể cho người khác vay lại với lãi suất cao hơn, nên điều chỉnh lãi suất là cần thiết. Gia hạn tín dụng cũng liên quan đến "nghệ thuật xin gia hạn". Việc xin gia hạn thường khó thành công vì chủ nợ không dễ tin tưởng. Tuy nhiên, lịch sử quan hệ tín dụng có nhiều ví dụ về việc xin gia hạn thành công. Năm 1982, Mexico gặp khó khăn tài chính do vay nước ngoài để tăng tiêu dùng. Tổng thống Mexico đến New York, gặp 20 ngân hàng lớn và nói: "Chúng tôi đã bị khánh tận. Nếu một người vay 1.000 đô-la, đó là vấn đề của họ. Nhưng nếu vay 10 triệu, đó là vấn nạn của bạn. Chúng tôi chính là vấn nạn của quý vị. Không thể trả nợ, xin quý vị thương lượng lại hạn thanh toán và tiếp tục cho vay". Các ngân hàng buộc phải đồng ý, điều chỉnh hạn mức và lãi suất cao hơn.

Giá trị vốn hoá thị trường là cách đo lường quy mô của một công ty. Đây là tổng giá trị thị trường của công ty, được tính bằng số tiền cần để mua lại toàn bộ công ty trong điều kiện hiện tại. Công thức tính là giá cổ phiếu nhân với số cổ phiếu phổ thông đang lưu hành. Chỉ tính cổ phiếu phổ thông, không tính cổ phiếu ưu đãi vì chỉ loại này mới cho người sở hữu quyền tham gia điều hành. Không nên nhầm lẫn với tổng giá trị cổ phần (equity value), vì giá trị này còn bao gồm quyền mua cổ phiếu chưa thực hiện, trái phiếu, cổ phiếu chuyển đổi. Quy mô và tốc độ tăng trưởng của giá trị vốn hoá thị trường là yếu tố quan trọng để đánh giá thành công hay thất bại của công ty niêm yết. Tuy nhiên, giá trị này có thể thay đổi vì nhiều lý do không liên quan đến hoạt động kinh doanh, như mua lại công ty, bán bộ phận, hoặc mua lại cổ phiếu của chính mình. Giá trị vốn hoá thị trường phản ánh giá cổ phiếu, nhưng giá này có thể biến động theo kỳ vọng của nhà đầu tư, nên không phản ánh chính xác giá trị thực tế của công ty. Tổng giá trị vốn hoá thị trường của các công ty niêm yết trên NYSE vào tháng 1/2007 là khoảng 15.400 tỷ USD, lớn hơn cả GDP Mỹ năm 2006 (12.980 tỷ USD). Nếu tính toàn bộ các sàn giao dịch thế giới, con số này là 43.600 tỷ USD vào tháng 4/2006. Số cổ phiếu lưu hành của một công ty thường nhỏ hơn tổng số cổ phiếu phát hành, vì một phần nằm trong tay nhân viên trong công ty (insider) hoặc được công ty mua lại thành cổ phiếu quỹ (treasury stock). Ngoài ra, nhiều cổ phiếu do tổ chức đầu tư nắm giữ dài hạn và ít được giao dịch. Kết quả là chỉ có một tỷ lệ nhỏ cổ phiếu thực sự được mua bán mỗi ngày. Ví dụ, vào một ngày giao dịch, chỉ khoảng 1.6% lượng cổ phiếu của Yahoo (20 triệu cổ phiếu / 1.2 tỷ cổ phiếu) được giao dịch. Khi một lượng lớn cổ phiếu bất ngờ xuất hiện trên thị trường do bán ra, giá cổ phiếu có thể giảm mạnh. Hiện chưa có chuẩn mực chia nhóm công ty theo giá trị vốn hoá thị trường. Theo Investopedia, có thể phân loại tương đối thành 6 nhóm: - Mega Cap: Trên 200 tỷ USD - Big/Large Cap: 10 đến 200 tỷ USD - Mid Cap: 2 đến 10 tỷ USD - Small Cap: 300 triệu đến 2 tỷ USD - Micro Cap: 50 triệu đến 300 triệu USD - Nano Cap: Dưới 50 triệu USD Các công ty blue chip thường thuộc nhóm Big/Large Cap trở lên. Trong khi đó, cổ phiếu của Micro Cap và Nano Cap thường được coi là penny stock, bất kể giá cổ phiếu.